Хан академиясы

Салман Хан деген атты еситкениңизде ким биринши болып ойыңызға келеди? Бул жердеги Салман Хан сиз билген танықлы хинд актеры емес, ал «Хан академиясы»на тийкар салған америкалы билим бериўши (educator) энтузиаст-волонтер жигит ҳәм оның проекти ҳаққында гәп кетеди. «Хан академиясы» өз ишине бир неше академик тараўлар бойынша YouTubeке жайластырылған 2800ден аслам видео-сабақларды алады. Бул видеолардың басым көпшилиги математика ҳәм басқа анық пәнлерди (биология, химия, медицина, физика, астрономия, компьютер илими) өз ишине алып, оннан тысқары тарийх (!), мәденият тарийхы (!) тараўлары бойыншада видео-сабақларды тапса болады. Салман Ханның узақ-мүддетли мақсети «дерлик барлық тараў бойынша онлаған мың видео-сабақлар жаратыў» ҳәмде «ҳәр ким ҳәр нәрсени (пәнди/тараўды) үйрене алатуғын дүньядағы биринши бийпул виртуал мектеп жаратыў». Ҳәзирги күнге келип YouTubeтағы «Хан академия» видеолары жәми 120 миллионнан (!) аслам рет көрилген.

Қысқаша тарийхына нәзер таслайық. Салман Ханның билим дәрежесиниң қандай екенлигин оның оқып питкерген оқыў орынларына ҳәм алған дәрежелерине қарап айдын болады. Массачуссетс Технология Институтынан (MIT) математика бойынша B.S. (Bachelor of Science), электрикалық инжинерия ҳәм компьютер илими бойынша ҳәм B.S. ҳәм M.S., оннан кейин Гарвард Университетинен M.B.A. илимий дәрежелерине ийе. Оқыўын тамамлап болып финанс тараўында хедж-фонд аналитик сыпатында жумыс ислеген.

2004 жылы Салман Хан басқа қалада жасайтуғын, мектепте оқып атырған Надя атлы өз ағайин қарындасына математикадан түсинбей қалған жерлерин интернет арқалы Yahoo Doodle веб-программасынан пайдаланып үйреткен. Бираз ўақыт өткеннен кейин Надя басқа классласларынан әдеўир алға өтип, кейин Салман басқа ағайин инилеринеде үйретип баслаған. Кейин қалалар арасындағы (Салман Бостон қаласында, ал ағайин қарындас, инилери Нью-Орлеанда) ўақыт қашықлығы (time difference) себепли бундай үйретиў усылы қолайсыз болып кетип, Салман оларға қәлеген ўақтында көре алатуғындай қылып видео-сабақлық ислеп оны YouTubeке жайластыра баслаған. Әне усы жерде қызық ҳәдийселер жүз берген. Өз ағайин ини/қарындасларына арнап исленген математика бойынша YouTubeтағы видео-сабақлықларды басқа адамлар интернеттен излеп таўып соннан үйрене баслаған. Ондай адамлар саны барған сайин көбейип, Салман бул исин даўам ете баслаған ҳәм 2006-жылы «Хан академиясы»на тийкар салған. Бастағы ўақытлары жумыстан бос ўақытлары видеоларды ислеген болса, 2009-жылы хедж-фондындағы жумысынан кетип, толық ўақтын «Хан академия»сын кеңейтиў ҳәм раўажландырыўға сарыплай баслаған.

«Хан академиясы»ндағы видеоларда үйретиў усылы жүдә өзгеше. Ҳәр бир видеодағы темалар интуитив жолы менен түсиндирилген ҳәм математика, физикадағы формула, нызам, қағыйдалар тек қандай болыў керек екенлиги емес, ал қалай келип шыққан ҳәм не ушын ондай болыў керек екенликлери де айдын ҳәм түсиникли етип көрсетилген. Видеолардың көпшилиги Салманның өзиниң оқыған тараўлары (математика, анық пәнлер, бизнес)нан болсада, оның одан тысқары тарийх, медицина сыяқлы тараўлардағы видеоларды ислеўи жүдә таң қаларлы. Оның үйретиўге болған өзгеше таланты бар десек адаспаймыз. Оның өзиниң айтыўы бойынша «маған қандай қылып үйретиўди қәлеген болсам, менде басқаларға сондай усыл менен үйретемен» («I teach the way that I wish I was taught»).

Салман бастағы ўақытта өзиниң жыйналған ақшаларын ислетип, проектти жүргизип турған. Кейин бул проект Билл Гейтстың нәзерине түсип, Салманның видеоларын «исенип болмас әжайып» («unbelievable») деп баҳа берген. «Мен өз балларым менен шуғылланғанда «Хан академиясы»нан пайдаланаман» деп айтқан екен Б. Гейтс. 2009-жылы бул проект «Microsoft Tech Award» сыйлығын алған. Ал 2010 жылы Google жәрия еткен ең жақсы идеялар конкурсынан (Google’s Project 10100) жеңип шыққан ҳәмде Google тәрепинен «Хан академиясы»н кеңейтиўге, басқа тиллерге аўдарыўға 2 миллион доллар ажыратылған.

Бул видеолардың қандай екенин бир тил татып көриўиңиз ушын, бир неше тараў бойынша бир-бирден қарап көрсеңиз болады:

Математика:

Геометрия:

Физика:

Финанс:

Экономика:

Тарийх:

Медицина: 

Бул видеолар көпшилик тиллерге аўдарылып басланған, соның ишинде рус тилине аўдарылғаныда бар: Khan Academy Russian. Аўдарманы яки даўыс пенен яки субтитра менен қылса болады. Аўдармаға жәрдем бериўшилер бул силтеме бойынша мағлыўмат тапса болады: Help us translate. Қарақалпақшаға аўдарыўды қәлеўши волонтерлар барма? 🙂

Дереклер:

  1. http://www.khanacademy.org/
  2. http://en.wikipedia.org/wiki/Salman_Khan_(educator)
  3. http://www.khanacademy.org/video/salman-khan-talk-at-ted-2011–from-ted-com?topic=new-and-noteworthy
Posted in Qaraqalpaqsha | 2 Comments

Қарақалпақ тилиниң ески латын жазыўы

Ҳәзирги ўақытта қарақалпақ жазыўы латын жазыўына тийкарланып, оннан алдын кирилл жазыўы қолланылғанынан баршениң хабары бар. Ал кирилл жазыўынан алдын қандай жазыў қолланылған? Атақлы шайырларымыз (Бердақ, Күнхожа, Әжинияз) жасаған дәўирлеринде араб жазыўынан пайдаланылған ҳәм араб жазыўы 1928-жылға шекем қолланылып келген. Ал қарақалпақ тили кирилл жазыўына 1940-жылы өткен екен. Бирақ сол араб жазыўынан кейин кирилл жазыўына өтпестен алдын қысқа дәўир аралығында (1928-1940 жж) латын графикасы қолланылған екен. Ол жазыў ҳәзирги латин графикасынан қаншелли парқ қылады?

Жақында Нөкисте Қарақалпақ Мәмлекетлик Университети жанында жайласқан «Бердақ Миллий Музейи»не барып, көргезбелерди бир қатар көрип атырғанымда мына китапқа көзим түсти:

Бердақтың “Ақмақ патша” шығармасынан үзинди

Бул алфавит бир көринисте көзге қолайсыз болып көриниўи мүмкин, себеби бул текстте биз үйренискен латын ҳәриплеринен тысқары базыбир кирилл ҳәриплери (‘ө’, ‘ә’, ‘ь’, ‘й’), базы түрк алфавитинен алынған ҳәриплер (‘ç’, ‘ş’), ҳәм бизге таныс болмаған ҳәриплерде (‘ƣ’, ‘n̡’) ислетилген.

Бул китап 1928-1940 жыллар арасында басып шығарылған деген ойға келиўимиз мүмкин. Сол дәўирлерде жасаған ата-бабаларымызға 12 жыл ишинде биринши, араб жазыўынан латынға, оннан кейин латыннан кириллге өтиўи қыйын болған болса керек. Ҳәзирдиң өзинде Совет дәўиринде тәлим алған базы жасы үлкен аға-апаларымыз ушын латын жазыўы еле жат болып көринеди.


Дереклер ҳәм пайдалы силтемелер:
Posted in Qaraqalpaqsha | 2 Comments

«Алты қол-алысыў» теориясы ямаса «Қандай кишкене дүнья»

Көшеде кетип баратырсыз дейлик, қарама-қарсы тәрептен киятырған адамның сизиң танысыңыздың танысы болыў итималлығы қанша? Ямаса, бир бийтаныс адам менен танысқанда ол сизиң басқа бир танысларыңыз билетуғын адамы болып шығып, «Қандай кишкене дүнья» («Как тесен мир») деп айтқан ўақытларыңыз болғанба?

1929-жылы жазыўшы-фантаст Фридреш Каринти «Алты қол-алысыў» теориясын алға сүрген еди. Жазыўшының пикиринше, әлемниң кишкенелиги соншелли, дүньядағы еки бийтаныс адам бир-бирин бирнеше таныслар арқалы таныйды, яғный бес яки алты қол-алысыў арқалы басқа бир қәлеген адам менен байланысыў мүмкин екен. 1960-жыллары америкалық психологлар Стенли Милгрэм ҳәм Джефри Треверслар бул теорияның әмелде туўры келетуғынын өз изертлеўлери арқалы көрсетип берген. Буны көрсетиў ушын АҚШтың еки кишкене қаласында эксперимент өткизилген екен. Бул эксперимент бойынша қалалар жасаўшыларына бир адамға жетип барыў керек болған 300 конверт берилген ҳәмде эксперименттиң бир шәрти конверт тек өзиниң ағайини яки таныслары арқалы бир-бирине берилиў керек болған. Нәтийжеде, адресатқа 60 конверт жетип барған ҳәм есаплаўларға көре ҳәр бир конверт орташа бес ҳәм алты аралығындағы адам қолы арқалы өткен екен.

Ҳәзирги глобалласқан ҳәмде цифрласқан дүньяда, электрон почта, форум, социал тармақлар кең пайдаланылған дәўирде бул байланыстың жәнеде күшли екенин аңлаў қыйын емес. Бундай байланысты изертлейтуғын алымларға социал тармақлар жүдә қолай инструмент бола алады. Милан Университети алымлары веб-алгоритмлар лабораториясында Facebook социал тармақ арқалы «Алты қол-алысыў» теориясының тек ҳақыйқатлығын ғана емес, ал байланыстың оннанда күшли екенин көрсетип бере алды. Олар Facebook тиң 721 миллион актив пайдаланыўшылары арасындағы байланысларды анализ қылып, байланыслар саны 69 миллиардты қураған. Есаплаўлар нәтийжесинде, Facebook тармағының пайдаланыўшылары орташа бир-бири менен 4,74 пайдаланыўшылар арқалы байланысқаны анықластырылған. Ал егер пайдаланыўшылар бир мәмлекеттен болса, «қол алысыўлар» саны үш-төртти қураған.

Қызық, Нөкисте адамлар күшли социалласқанын есапқа алып, еки бийтаныс арасындағы бул байланыс жәнеде аз болса керек.

 
Дереклер:
Posted in Qaraqalpaqsha | 2 Comments

Hello internet world!

Hi Friends!

Welcome to my first personal blog! At last I have made decision to start my blog. For the past couple of years, I always wanted to have a personal blog, where I will be writing anything interesting happening in or around my life. Sometimes, it happens that you see something very interesting or participate in some event, and you want to share your impressions with your friends. Blogging is very useful tool for such purpose. Now it is here in front of you!

The topics I’ll be writing here are not limited. It is just about anything interesting happening around which attracts my attention or happening with me.

The first language I spoke in my life and which is primarily used in my home region is Karakalpak. I started writing some posts in Karakalpak, however, besides it I plan to write in Russian and English as well. For now I did not yet decide which one will be the primary one, let’s see how it will turn out.

Hope you will enjoy reading this blog (Actually it depends on how interesting I will write) 🙂

Posted in English | 5 Comments